فدك یكی از دهكده‏ های آباد و حاصل‏خیزی است كه نزدیك خیبر است و تا مدینه 140 كیلومتر فاصله دارد. در سال هفتم هجرت قلعه‏ های خیبر یكی پس از دیگری فتح شد و قدرت مركزی یهود در هم شكست. ساكنان فدك با پیامبر اسلام(ص)، نجنگیدند و تسلیم شدند و در برابر پیامبر(ص) متعهد شدند كه نیمی از زمینها و باغهای خود را به آن حضرت واگذار كنند و نیمی دیگر را برای خود نگهدارند و در عین حال كشاورزی سهم پیامبر(ص) را هم به عهده گرفتند و در برابر آن حقی دریافت می‏كردند.

طبق صریح قرآن کریم، سرزمینهایی كه بدون هجوم نظامی به دست مسلمانان می ‏افتاد متعلّق به شخص رسول خدا (ص) می‏باشد و هر گونه بخواهد می‏تواند عمل كند.
« وَمَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْهُمْ فَمَا أَوْجَفْتُمْ عَلَیهِ مِنْ خَیلٍ وَلَا رِكَابٍ وَلَكِنَّ اللَّهَ یسَلِّطُ رُسُلَهُ عَلَى مَنْ یشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَیءٍ قَدِیرٌ [حشر/6] و آنچه را خدا از آنان [= یهود] به رسولش بازگردانده (و بخشیده) چیزی است که شما برای به دست آوردن آن (زحمتی نکشیدید،) نه اسبی تاختید و نه شتری؛ ولی خداوند رسولان خود را بر هر کس بخواهد مسلط می‌سازد؛ و خدا بر هر چیز توانا است!».

تکلیف فدک نیز با آیه دیگری روشن شد:
«و آتِ ذَالقربی حقّه[اسراء/26] و حقّ نزدیكان را بپرداز»
با نزول این آیه، پیامبر اسلام دخترش فاطمه را خواست و فدك را به او داد.[1]

پس از پیامبر اسلام (ص)، فدک از حضرت فاطمه (س) غصب گردید و كارگران او را از فدك بیرون كردند و آن حضرت برای پس گرفتن فدك بسیار تلاش كرد ولی دستگاه خلافت راضی به پس دادن فدك نشد.

مسلم بن حجّاج نیشابوری در كتاب معروفش «صحیح مسلم» داستان مطالبه فدك را از سوی حضرت فاطمه سلام‏الله علیها به طور مشروح آورده و از عائشه نقل می‏كند كه حضرت فاطمه پس از امتناع خلیفه از پس دادن فدك، از او قهر كرد و تا وفات حتی یك كلمه هم باابوبكر سخن نگفت،[2]

در نهج‏البلاغة درباره فدك چنین آمده است: «از میان آنچه آسمان بر آن سایه افكنده، تنها فدك در دست ما بود كه گروهی بر آن بخل ورزیدند و گروهی هم از آن چشم پوشیدند و خداوند بهترین داور است»[3]

ممنوعیت حضرت فاطمه از فدك در زمان خلافت ابوبكر بن ابی قحافه پی‏ریزی شد و پس از آن كه معاویه بر سر كار آمد، فدك را میان مروان، عمرو بن عثمان و پسرش یزید تقسیم كرد. در دوران خلافت مروان، همه فدك در اختیار او قرار گرفت و او فدك را به پسرش عبدالعزیز داد. عبدالعزیز نیز فدك را به پسرش عمر داد. عمر بن عبدالعزیز فدك را به فرزندان حضرت فاطمه(س) برگردانید. پس از درگذشت عمر بن عبدالعزیز، فدك در اختیار خلفای بعدی قرار گرفت. و تا روزی كه حكومت امویان ادامه داشت، فدك در اختیار آنان ماند.

وقتی كه حكومت به بنی عباس رسید، سفّاح آن را به عبدالله بن الحسن برگرداند. پس از سفاح، منصور دوانقی فدك را از دست فرزندان حضرت زهرا(س) گرفت. فرزند منصور، مهدی،  فدك را به فرزندان حضرت زهرا(س) باز گردانید. پس از مهدی، موسی و هارون دوباره فدك را از فرزندان حضرت زهرا(س) پس گرفتند.

وقتی كه خلافت به مأمون عباسی رسید، به طور رسمی فدك را به اولاد حضرت زهرا(س) باز گردانید. پس از مأمون نیز وضعیت فدك چنین بود، گاهی بر می‏گرداندند و گاهی پس می‏گرفتند. در دوره آنها، فدك یك مسأله سیاسی به حساب می‏آمد نه مسأله انتفاعی واقتصادی.

خلفای عباسی و اموی نیاز به درآمد فدك نداشتند و برای همین وقتی كه عمر بن عبدالعزیز فدك را به اولاد فاطمه(س) برگردانید، بنی امیه او را توبیخ كردند و گفتند: تو با این كارت ابوبكر و عمر بن خطاب را تخطئه كردی[4]

سرانجام در دوران متوكل عباسی فدك از فاطمیان پس گرفته شد و درختان فدك به دستور شخصی به نام «عبدالله بن عمر بازیار» قطع گردید و تنها رو سیاهی آن برای بدخواهان در تاریخ باقی ماند. ناگفته نماند كه قطع درختان در حالی انجام گرفت كه یازده درخت خرمایی كه به دست مبارك پیامبر(ص) در آن كاشته شده بود، هنوز باقی مانده بود. و شخصی كه آن درختان را قطع كرد شخصی به نام «بشران بن ابی امیة ثقفی» بود. و هنگامی كه از مدینه به بصره بازگشت، آن گونه كه در تاریخ آمده است، فلج شد.[5]

[1]. مجمع البیان، ج 3، ص 411، شرح ابن ابی الحدید، ج 16، ص 248.
[2]. صحیح مسلم، ج 3، ص 1380، حدیث 52، كتاب الجهاد.
[3]. نهج ‏البلاغه، نامه 45، فیض الاسلام.
[4]. فدك در تاریخ، شهید آیة‏الله سید محمدباقر صدر، ترجمه عابدی، فروغ ابدیت، ج 2، ص 669، نهج‏البلاغه فیض الاسلام، ج 5، ص 968 به بعد.
[5]. شرح نهج ‏البلاغه، ابن ابی الحدید، ج 16، ص 217.

در مالکیت حضرت زهرا (س) نسبت به فدک، جای شک و تردیدی وجود ندارد. و در این مساله باید توجه کرد که فدک از طریق ارث به حضرت زهرا (س) نرسیده، بلکه سالها قبل از رحلت پیامبر (ص) به دستور خدای متعال، فدک به حضرت زهرا (س) واگذار شده است:
«وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ وَ الْمِسْكینَ وَ ابْنَ السَّبیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذیراً[اسراء/26] و حقّ نزدیكان را بپرداز، و (همچنین حق) مستمند و وامانده در راه را! و هرگز اسراف و تبذیر مكن.»

« در روایات متعددى كه از طرق شیعه و اهل تسنن نقل شده مى‏خوانیم كه به هنگام نزول آیه فوق، پیامبر ص فاطمه ع را خواند و سرزمین" فدك" را به او بخشید در حدیثى كه از منابع اهل تسنن از ابو سعید خدرى صحابه معروف پیامبر ص نقل شده مى‏خوانیم: لما نزل قوله تعالى وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ أعطى رسول اللَّه (ص) فاطمه فدكا: " هنگامى كه آیه وَ آتِ ذَا الْقُرْبى‏ حَقَّهُ نازل شد پیامبر ص سرزمین فدك را به فاطمه ع داد" (این حدیث را" بزار" و" ابو یعلى" و" ابن ابى حاتم" و" ابن مردویه" از" ابو سعید" نقل كرده‏اند (به كتاب میزان الاعتدال جلد 2 صفحه 288 و كنز العمال جلد 2 صفحه 158 مراجعه شود)- طبرسى در مجمع البیان و همچنین در المنثور در ذیل آیه مورد بحث این حدیث را از طرق شیعه و اهل تسنن آورده ‏اند.)»[1]

همچنین حضرت علی (ع) در نامه ای خطاب به عثمان بن حنیف به مالكیت فدك تصریح می‏كند: «بلی كانت فی ایدینا فدك من كل ما اظلته السماء، فشحّت علیها نفوس قوم و سخت عنها نفوس قوم آخرین و نعم الحكم اللَّه؛ آری از آن چه آسمان بر آن سایه افكنده تنها فدك در دست ما بود. مردمی بر آن بخل ورزیدند و مردمی سخاوتمندانه از آن دیده پوشیدن».[2]

ابن ابی الحدید (دانشمند سنی معتزلی) در شرح این نامه می‌نویسد: «علی و خاندانش فدك را رها نكردند مگر به اجبار و از روی غصب؛ لذا حضرت بعد از جملات اولیه می‌گوید : “بهترین داور و حَكَم خداست”، و این ، سخنِ كسی است كه شكایت دارد و تظلم می‌كند».[3]

اما اینکه چرا حضرت علی (ع) بعد از خلافت در این باره اقدامی نمی کنند، باید در شرایط آن روزگار و سیره آنان تامل شود:

ابراهیم كرخی از امام صادق (ع) پرسید : چرا امیر مؤمنان هنگامی كه به خلافت رسید فدك را رها كرد؟ امام (ع) پاسخ داد: « او به پیامبر اقتدا كرد. عقیل ، پس از هجرت پیامبر به مدینه، خانه آن حضرت را بدون رضایتش فروخت . هنگامی كه پیامبر (ص) مكه را فتح كرد از ایشان پرسیدند: “یا رسول الله آیا به خانه خود باز نمی‌گردید؟” حضرت فرمود: “مگر عقیل برای ما خانه‌ای گذاشته است؟! ما خاندانی هستیم كه اگر به ظلم از ما چیزی را بگیرند آنرا باز پس نخواهیم گرفت.” از اینرو، امیر مؤمنان پس از تصدی خلافت، فدك را پس نگرفت».[4]

همچنین شرایط جامعه بدعت زده و فتنه آلود، اصلا برای چنین اقدامی مناسب نبود. و حضرت (ع) در جهت مقابله با بدعت ها، متحمل سه جنگ بزرگ شدند و حتی در برابر بدعت های آشکاری چون نماز تراویح نیز، مردم مطیع حضرت علی (ع) نبودند. و بازگشتن به اصول را نپذیرفتند. این مساله نیز در روایت مفصلی از حضرت علی (ع) بیان شده است:

 خلفای قبل از من کارهایی انجام دادند که در آن با رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم مخالفت کردند و در آن بنای مخالفت با رسول خدا را از روی عمد داشتند . پیمان او را شکسته و سنت او را تغییر دادند ؛ و اگر مردم را بر ترک آنها وادار نمایم و آنها را به جایگاه خود بازگردانم و به آنچه در زمان رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم بود لشکر من از گرد من پراکنده شده و تنها باقی می مانم و یا با عده کمی از شیعه ام که برتری من و وجوب امامت من از کتاب خدا و سنت رسول خدا - صلی الله علیه وآله وسلم – را می دانند .  به من خبر دهید اگر دستور می دادم که مقام ابراهیم ( علیه السلام ) را به همان مکانی که رسول خدا ( صلی الله علیه و آله ) قرار داده بود ، بازگردد . و فدک را به ورثه فاطمه باز می گرداندم و... .[5]

[1]. تفسیر نمونه، ج‏12، ص: 95.
[2]. نهج البلاغه، نامه 45.
[3]. شرح نهج البلاغه ، ج 16 ، ص 208.
[4]. علل الشرایع ـ ج1 ـ ص 154.
[5]. کافی، ج 8، ص 58.